مروری بر راهکارهای کاهش بحران خشکی زاینده رود

دوازدهمین همایش خشکسالی، زاینده رود، چالش ها و راهکارها در تاریخ دوازدهم مردادماه ۱۳۹۱ در دانشگاه آزاد سلامی واحد خوراسگان برگزار شد. یک سخنرانی نیز توسط اینجانب انجام شد که ضمن تشکر از برگزار کنندگان این همایش و همچنین استاد ارجمندم دکتر بصیری، متن آن به همراه لینک خبر و  اصل مقاله در زیر آمده است. 

http://www.khuisf.ac.ir/ShowPage.aspx?page_=news&lang=1&tempname=NewKhuisf&sub=1&PageID=1035&PageIDF=1

http://conference.khuisf.ac.ir/DorsaPax/userfiles/file/2olampiyadmokhtarein/Dr.%20Kooshafar1.pdf

 

مروری بر راهکارهای کاهش بحران خشکی زاینده رود

 مقدمه

 اصفهان شهری تاریخی در مرکز ایران و از جمله سرزمینهایی است که تاریخ آن به قدمت ایران می رسد و در عموم دوره­های تاریخی از جمله شهرهای مهم و بزرگ ایران به شمار می رفته است (شایسته، 1384). در سالهای اخیر در این شهر نمونه هایی از مشکلات زیست محیطی و فرآیند تغییرات اکولوژیک به خوبی قابل مشاهده است. افزایش مبتلایان به بیماریهای سخت نظیر سرطان و ام اس، آلودگیهای آب، خاک، هوا و غذا، پدیده غبار، ترافیک، فرسایش زیستی، تنش شدید فضای سبز شهری، خزان زودرس درختان، خشکی مادیها، تخریب اراضی شرق و پیشروی آن به سمت غرب، خشکیدن برخی باغات و زمینهای کشاورزی و کاهش تولید غذا، کمبود آب آشامیدنی و خشکی زاینده رود از مهمترین پیامدهای ناخوشایند زیست محیطی است که در اصفهان مشاهده می شود و در صورت عدم مواجه منطقی با این فرآیند، در آینده اصفهان و نواحی مرکزی ایران با بحرانهای شدید و غیر قابل جبرانی مواجه خواهد شد. خشکی متوالی زاینده رود از مهمترین تغییرات مشاهده شده در این منطقه است که استمرار آن شدت تغییرات اکولوژیکی را بیشتر خواهد کرد.

رودخانه زاینده رود از کوههای زردکوه در غرب سرچشمه گرفته و در شرایط طبیعی پس از عبور از مسیر 420 کیلومتری به تالاب گاوخونی در شرق اصفهان می رسد (شایسته، 1384). تامین آب شرب، کشاورزی، صنعت و فضای سبز، زیستگاه موجودات مختلف، تلطیف هوا، حفاظت از اراضی، اشتغال، زیبایی منظر و جذب توریست از جمله مزایای زاینده رود است. تاریخ، تمدن، فرهنگ و توسعه در مناطق مجاور رودخانه وابسته به زاینده رود است و در حقیقت دارای تاثیر متقابلند، تغییرات هرکدام روی دیگری اثر داشته و ناپایداری هرکدام به طور سیستمی باعث ناپایداری دیگری خواهد شد. خشکی زاینده رود در سالهای اخیر عوارض و پیامدهای نامناسبی برای مرکز کشور و اصفهان به دنبال داشته است و استمرار آن باعث توالی تخریبی در منطقه شده و در آینده علاوه بر اصفهان نواحی وسیعتری در کشور تحت تاثیر خشکی زاینده رود قرار خواهند گرفت. بر همین اساس در این مقاله که به صورت چکیده مبسوط تنظیم شده است، راهکارهای مقابله با خشکی زاینده رود معرفی خواهد شد.

علل خشکی رودخانه زاینده رود

زاینده رود در سالهای اخیر با تنشهای زیادی مواجه بوده است و باعث ایجاد آلودگیهای کیفی و کمی آن شده است. از نظر کیفی این رودخانه با بیش از 70 درصد آلودگی در گروه رودخانه های آلوده کشور قرار می گیرد (ذکایی، 1384). که در این مقاله جنبه های کیفی آلودگی زاینده رود مورد نظر نیست. از نظر کمی تعداد خشکیهای متوالی در سالهای اخیر شاخص مهمی برای بحران زاینده رود است. در حالت کلی دو عامل طبیعی و انسانی اثرات اصلی را در خشکی رودخانه داشته اند که نقش عامل انسانی به مراتب بیشتر است ( مرکز مطالعات و پژوهشهای شورای اسلامی شهر اصفهان، 1388). عامل انسانی با تعریف مصارف آبی متعدد و متنوع از زاینده رود بدون توجه به توان رودخانه در تامین این نیازها و بدون محاسبه نسبت بین مقدار آب رودخانه و مصارف موجود، باعث برهم خوردن تعادل بین ورود و خروج و یا منابع و مصارف آب و ایجاد بحران در رودخانه شده است، این مقدار در شرایط فعلی در حدود 600 میلیون متر مکعب و در شرایط طبیعی 1700 میلیون متر مکعب بیلان منفی برآورد شده است (دانش نما، 1388). مصارف صنعتی، شهری، افزایش سطح زیر کشت، جمعیت، مدیریت منابع آبی، نگرش غیر سیستمی به زاینده رود، عدم توازن در برداشت آب در نواحی مختلف، نگرش اقتصادی به رودخانه از مهمترین مولفه های فشار کمی بر زاینده رود بوده اند. در حقیقت الگوی توسعه در مناطق بهره بردار از زاینده رود از جمله در استانهای اصفهان، یزد، چهار محال و بختیاری ناپایدار و مبتنی بر مصرف بالای آب است در حالیکه چیدمان توسعه باید بر اساس آمایش سرزمین باشد.

یکی دیگر از دلایل عدم موفقیت مدیریت بر بحران زاینده رود، تاکید بر آمارهای کلی و غیر کاربردی منابع آبی است. معمولا در متن گزارشات و یا مقالاتی که درباره منابع آبی نگارش می شوند جمله ای وجود دارد که بیانگر مصرف بیش از نود درصد آب کشور در بخش کشاورزی است و سپس این درصد در محاسبات و برنامه ریزیهای کشور برای کنترل مصارف آب مورد استفاده قرار گرفته و کشاورزی به طور خاص به عنوان مصرف کننده ناکارای آب معرفی و در نتیجه دچار محدودیت مدیریت آبی می شود، استمرار خشکی زاینده رود نشان می دهد بر خلاف نگرش اعمال محدودیتهای فراوان آبی در بخش کشاورزی و همچنین تلاشهای انجام شده در تغییر شیوه های آبیاری برای خروج از بحران آب اصفهان، همچنان این بحران ادامه دارد و روشهای اعمال شده  به دلیل جامع نبودن این درصد مصرف آب در کشاورزی، کارآمد نبوده اند. پس به واقع این عدد نیاز به پردازش، تحلیل و تصحیح دارد، در غیر اینصورت تاکید بر این عدد باعث تمرکز تک بعدی برنامه ریزیها بر بخش کشاورزی  و در نتیجه عدم توجه به کنترل مصارف دیگر  و استمرار بحران می شود.

این عدد بر اساس مناطق و حوزه های مختلف کشور متفاوت است و به عنوان مثال درصد تخصیص آب به کشاورزی در اصفهان و گیلان یکسان نیست وچون هر منطقه ویژگیها و خصوصیات اراضی مربوط به خود را دارد این درصد نیز باید بر اساس منطقه تعیین شده و سپس برنامه ریزی انجام شود، ضمن آنکه در یک منطقه یکسان نیز بر اساس زمان قابل تغییر است.

 دلیل دیگر بر لزوم تصحیح نگرش به این آمار و ارقام بازگشت بخشی از آب مصرفی در کشاورزی به چرخه هیدرولوژی است این آب پس از نفوذ در زمین وارد منابع آبهای زیر سطحی شده  و دوباره مورد استفاده قرار می گیرد. این آب می تواند چندین بار در این چرخه قرار گیرد.

 عوامل دیگری نظیر آبهای مجازی (روحانی و همکاران، 1387)، جابجایی مکانی مصرف آب، ، اختلاط مصرف (مثل آبهای شرب و کشاورزی که در حال حاضر بعضی صنایع از آن استفاده می نمایند) و برداشتهای غیر مجاز بر دلایلی برای نیاز به پردازش بیشتر آمار مربوط به آب مصرفی در بخش کشاورزی هستند.

راهکارهای مقابله با بحران زاینده رود

با استناد به مطالب ارائه شده در بخش قبل و تاکید بر تعادل بین منابع  و مصارف آب و توازن بین اولویتهای مصرف سیستم از طریق مدیریتی راهکارها به شرح زیر بیان می شود.

1-     همفکری، همدلی و همراهی همه ساکنین وبهره برداران حوزه زاینده رود برای حل مشکل.

2-     تحلیل و پردازش دقیق تر آماری و بازنگری در آمار موجود منابع ومصارف آب در کشور.

3-     بازنگری در روشهای توسعه در همه مناطق بهره بردار به ویژه چهارمحال و بختیاری، اصفهان، یزد و استفاده از توسعه مبتنی بر آمایش سرزمین به جای روشهای فعلی و تاکید بر پایداری.

4-     تحلیل جمعیتی در همه مناطقی که آب شربشان از زاینده رود تامین می شود.

5-     کنترل توسعه شهری در حد ظرفیت شهر  با محاسبه عامل محدود کننده (آب).

6-     کاهش جاذبه های مهاجرت (مثل اشتغال صنعتی) به منظورکاهش مهاجرت به اصفهان.

7-     التزام به قوانین موجود آب در کشور.

8-     تغییر راهبردهای فضای سبز شهری.

9-     تغییر الگوی تغذیه در کشور  (مثل کاهش مصرف برنج).

10- مدیریت واحد سیستم زاینده رود و تونلها.

11- جلوگیری از بارگزاری جدید بر زاینده رود و تمرکز زدایی صنعتی از اصفهان.

12- استفاده از آبهای نامتعارف نظیر پساب پس از مطالعات علمی.

13- تغییر نگرش از سد به آبخوان در حوزه زاینده رود.

14-  انتقال آب به زاینده رود.

15- مدیریت مصرف آب در کشاورزی و عدم افزایش سطح زیر کشت.

16- مدیریت علمی و استفاده از دانش محلی.

17- صرفه جویی و تشکیل پلیس آب در همه بخشها.

18- آموزش، فرهنگسازی و اطلاع رسانی صحیح و به موقع.

19- تغییر الگوی مصرف آب با استفاده از تکنولوژیهای نوین (مانند تفکیک پساب در مصارف خانگی).

20-  بازنگری در شیوه های مدیریتی زاینده رود.

منابع:

  • دانش نما. 1388. ویژه نامه زاینده رود. سازمان نظام مهندسی ساختمان استان اصفهان.
  • ذکایی، محمد. 1384. دومین گزارش وضعیت محیط زیست ایران. سازمان حفاظت محیط زیست ایران.
  • شایسته، محمود رضا و منصور قاسمی. 1384. اصفهان بهشتی کوچک اما زمینی. انتشارات نقش خورشید
  • عربی یزدی، اعظم؛ امین علیزاده و فرشاد محمدیان. 1388.  بررسی رد پای اکولوژیک آب در بخش کشاورزی ایران.نشریه آب و خاک (علوم و صنایع کشاورزی). جلد 23، شماره 4.
  • مرکز مطالعات و پژوهشهای شورای اسلامی شهر اصفهان. 1388. مجموعه مقالات همایش بررسی بحران زاینده رود.سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.

 

 

 

/ 2 نظر / 58 بازدید
محمود سلطانی

درود همنفس

افشین

"انتقال آب به زاینده رود" یعنی از کجا؟ و چگونه؟ این راهکارخود منجر به بروز یک فاجعه زیست محیطی می شود و خود نیاز به راهکارها دارد